De Grote of St.-Barbarakerk aan de Grote Kerkstraat is een historisch kerkgebouw, dat in de vijftiende eeuw in gebruik genomen is. In de loop der jaren is het vele malen uitgebreid. In 1654 is het uitgebrand en weer opgebouwd. Van 1963 tot 1968 is het gerestaureerd onder supervisie van Monumentenzorg.
Rond het jaar 1300 stond er een kleine kapel op de plek van de huidige Grote Barbarakerk die onder de parochie van Beusichem viel. Onder heer Jan van Beusichem werd de kapel in 1310 een zelfstandige parochiekerk, opgedragen aan het Kapittel van Sint Jan in Utrecht. Hij zou ook opdracht hebben gegeven om op de plaats van de kapel een kerk te laten bouwen. In de 14e en 15e eeuw werd de kerk verbouwd en uitgebreid met de heren van Culemborg als opdrachtgevers. Zij gebruikten de kerk ook als grafkerk voor hun familie. Vanaf 1421 is de kerk gewijd aan de Heilige Barbara. Elisabeth van Culemborg liet de kerk verfraaien en verder uitbreiden, waaronder de bouw van een sacristie.
Tijdens de Beeldenstorm van 14 september 1566 werd veel schade toegebracht aan de kerk. Kapellen, beelden en altaren werden kapot gemaakt en de gebrandschilderde ramen werden vervangen door gewoon glas. In 1654 sloeg de bliksem in de torenspits en stortte een deel van de toren op het schip van de kerk en brandde het interieur af. De kerk werd hersteld, maar de torenspits keerde nooit terug. Sindsdien wordt de toren van de Grote Barbarakerk de Vierkante Toren genoemd en is een van de bakens van Culemborg.
De kerk bevat twee orgels, een hoofdorgel en een orgel in het koor. Het hoofdorgel werd in 1719 door orgelbouwer Matthij Verhofstadt gebouwd en werd in 1971 gerestaureerd. In 1968 werd het 17e eeuwse Wiegleb orgel in het koor geplaatst. De bouwer van dat orgel is onbekend. In het koor staan een aantal grafmonumenten waaronder de witmarmeren graftombe van Catharina Alida van der Dussen (1690-1745), vrouw van de Dordtse burgemeester Damas van Slingeland. Catharina vluchtte in 1733 naar de vrijstad Culemborg om te ontkomen aan haar man, die haar mishandelt, en blijft tot haar dood in Culemborg wonen.
De kerk bezit zeven koperen kronen, een gebeeldhouwde kansel, prachtig avondmaalzilver en een zilveren doopbekken. In de toren hangt een klokkenstoel, bestaande uit klokken gegoten door Francois en Pieter Hemony en 41 moderne klokken. De toren is eigendom van de gemeente Culemborg,
Aan de zuidkant van het koor zijn twee boven elkaar gelegen kamers aangebouwd: de consistoriekamer en de bovenconsistorie. In 2000 zijn de bijruimtes vernieuwd met een trappenhuis en een nieuwe keuken. In 2004 zijn de muren van de kerkruimte gerestaureerd.
De kerk was tot 1 maart 2024 eigendom van de Hervormde Gemeente Culemborg en is op die datum overgegaan in handen van een nieuwe stichting, de Stichting Grote Barbara. De Stichting is verantwoordelijk voor het behoud van dit monumentale kerkgebouw voor Culemborg en haar inwoners. De kerk wordt de “Grote Barbara” genoemd om haar te onderscheiden van de overige twee Culemborgse kerken die Barbara in haar naam dragen, de RK Barbarakerk op de Markt en de Oud-Katholieke kerk van de HH Barbara en Antonius aan de Varkensmarkt. De Grote Barbarakerk is verreweg de grootste van deze drie en heeft een capaciteit van 600 mensen. De Stichting Grote Barbara stelt zich ten doel om van de kerk een ruimte te maken van en voor alle Culemborgers.
Dat doen ze langs drie lijnen:
De kerkelijke lijn (de Hervormde Gemeente houdt er nog steeds haar kerkdiensten)
De podiumlijn (verhuur van de kerk als karakteristieke en a-typische locatie voor concerten en evenementen)
De Barbaralijn (gebruik van de kerk voor activiteiten die de stichting zelf organiseert, zoals een tentoonstelling van 9 oktober tot 22 november 2026 rondom het wandkleed “Draden van ons Nederlands Slavernijverleden” waarvan een deel door inwoners van Culemborg is gemaakt).
De Grote Barbara wordt in het voorjaar van 2026 verbouwd om het gebouw nog geschikter te maken voor multifunctioneel gebruik. De officiële opening is op Open Monumentendag, 12 september 2026. De kerk is dan voor iedereen te bezichtigen.
Basis: Frank van Schutterhoef en Jack van der Winkel, Culemborg zoals het was.
Update: Margot Kersaan, 22 juni 2026, aan de hand van: interview met Janneke Plantenga op 16 juni 2026 , website degrotebarbara.nl en Sporen van religieus erfgoed in Culemborg, Voet van Oudheusden, 2010
